Madde Bağımlısı

MADDELEYEN: Fatih Güner

Her ne kadar başlıkta post-modernist demiş olsam da, bahsi geçen teorilerin kimi post-modernist, kimi ise post-modern düşünceden sonra daha da ivmelenmiş teorilerdir. O yüzden eksik bilgi vermiş olmayalım.

Madde Bağımlısı’ndaki bu konuk yazarlığımda, Meşgul Sinyali’nde yazdığım dijital pazarlama ve sosyal medya konularından ayrılıp, bu konuların en özüne ilişkin bir “maddeleme” yapmayı daha doğru buluyorum. Antropolojik gelişmelerin bu seviyeye gelmesini sağlayan post-modern düşünürlere de şapka çıkarmayı borç bilirim.

5 – Yapısalcı Antropoloji
Descartes ve Sartre’a şiddetle karşı çıkan bu düşünce sistemi, fikir babası olarak Claude Levi-Strauss ismiyle anılır. Descartes ve Sartre’ın savunduğu şüphecilik ve insanın “bilinç”ten varolduğu fikrini reddederek, insanların dinin, kültürün, eğitimin ürünü olduğunu savunur.

Yapısalcı antropoloji düşüncesine göre, eğer sosyal sistem ya da “yapı” izah edilecekse, hangi parçaların daha ağır olduğunun ölçülmesi gerekmektedir. Yapısalcı antropoloji, bu anlamda Freud’a da gönderme yapar. Çünkü antropolojinin kendisinin ayrılmaz işbirliği yaptığı iki kurum varsa, onlar da sosyoloji ve psikolojidir.

Bu sayede, modern antropolojiyi “ilkel-barbar” / “modern-uygar” algısının yetersizliğinden kurtararak modern antropoloji ve genel sosyal bilimlere yeni açılımlar getirmiştir.

4. Dunning-Kruger Etkisi
Justin Kruger ve David Dunning’in anlayış getiren bu çalışması, herhalde 2000’li yılların en önemli sosyal teorilerinden biridir. Türkçe’ye direk “cahil cesareti” olarak çevrilebilecek olan bu teori, genel olarak, bilgi düzeyi düşük olan insanların, bilgi düzeyi yüksek insanlara göre daha cesur oldukları görüşünü savunur.

Dunning ve Kruger, Cornell Üniversitesi’nde okuyan lisans öğrencilerini kullaranarak yaptıkları deneyde, “cehaletin, gerçek olan bilgilerin aksine, bireyin kendine duyduğu güveni artırıcı bir olgu olduğunu” bulmuşlardır. Deneyin sonucu olarak da aşağıdaki önermeyi göstermişlerdir:

Niteliksiz insanlar, ne ölçüde niteliksiz olduklarını fark etmezler. Niteliksiz insanlar, niteliklerini abartma eğilimindedirler. Niteliksiz insanlar, gerçekten nitelikli insanların niteliklerini görüp anlamakta da acizdirler.

3. Nesneler Sistemi
Günümüzde şehir insanının hızlı yaşamlarına tanık olduğu ürün, araç ve gadget kuşakları karşısında, insan sanki hiç değişmeyen dengeli bir türü andırmaktadır. Bu karmaşanın birçok doğal türde karşılaşılan karmaşıklıktan daha tuhaf olmadığı söylenebilir. Ancak bu arada insan denilen varlığın tüm doğal türleri sınıflandırmak gibi bir alışkanlık kazandığını biliyoruz. Bu işi sistemli bir şekilde yapmaya başladığı gün, çevresindeki teknik ve işe yarar nesnelerin ansiklopedik boyutlara ulaşan bir de listesini yayınlamıştır.

Nesneler sistemini açıklayan ünlü post-modernist düşünür Jean Baudrillard, günlük nesnelerin sayısında inanılmaz bir artış görüldüğünü, insanların gereksinim duyduğu nesnelerin sayısının arttığını ve üretim sayesinde de bu nesnelerin doğum ve ölümlerinin hızlandığını anlatır.

Nesneler sistemi fikri, renklerden, malzemelerden, nesnelerin ortamla olan ilişkilerinden, boyutlardan, basitlikten, simgesel boyutlardan, nesnelerin tarihselliklerinden ve değerlerinden, ilkel insan-modern insan ayrımından, ev hayvanlarından, koleksiyonculuktan, saatlerden, nesnelerin güdümleme gücünden, otomatikleşmeden, robotlaşmadan, gadgetlardan, widgetlardan, kişiselleştirilmeden, model-seri ayrımından, teknikten, üretimden, tüketimden satın almadan, reklamlardan, annelikten, ödüllendirmeden ve daha birçok konudan bahsederek kendisini açıklar.

2. 6 Degrees of Separation
“İnsan Ağı” olarak da anılan bu sosyal teori, her bir insanın başka bir insanlar olan bağından hareketle, dünya üzerindeki iki uzak insanın birbirinin “en fazla” 6 kişi aracılığıyla tanıdığını anlatır.

Kendi blogumda örneklediğim şekliyle anlatayım daha rahat açıklayabilmek için…

Ben Obama’yı tanıyorum.

Ben babamı tanıyorum. Babam da ilçemizin belediye başkanını, belediye başkanı da büyükşehir belediye başkanını tanıyor. Büyükşehir belediye başkanı ise başbakanı ve başbakan da doğal olarak Obama’yı. Eğer bu insanların her biri birbirlerine benden bahsetse, Obama’nın benimle ilgili bir fikri olacaktır.

“Küçülen Dünya” (Shrinking World) düşüncesi ile ortaya çıkan ve Kevin Bacon örneği ile de kitlelere yayılan bu teori, dünyanın, herkesin birbirini tanıyabilmesi için yeterince küçük olduğunu anlatır.

Kevin Bacon’ın (aktör) bu teoride ne işi var diyeceksiniz. Anlatalım. Bacon’ın fanlarının hazırladığı bir oyun var, ismi de “Six Degrees of Kevin Bacon”. Bu oyun, IMDB’in veritabanını kullanarak çalışıyor ve mantığı da, dünya üstündeki her aktörün ya da aktrisin yollarının “en az” bir kere Kevin Bacon ile kesiştiğini ıspatlamaya çalışıyor. Şimdiye kadar bu oyunun mantığını çürütebilen bir örnek olamadı, hatta 6’yı zorlayan bir örnek bile henüz yok. Mesela ünlü Türk aktör Danyal Topatan, Kevin Bacon ile sadece 2 dereceden yakın. Türkan Şoray’ı ise 3 dereceden. (oyun için tıklayınız.)

1 – Simülasyon Teorisi
Oğuz Adanır’ın sözleriyle, insan bilimleri alanında 20. yüzyılda ortaya atılmış en önemli kuramlardan biri Simülasyon Kuramı’dır. Simülasyon Teorisi’nin bilinçli ya da bilinçsiz bir şekilde ortaya koyduğu en önemli gerçeklerden biri modern toplumlarla dünyanın geri kalan ülkeleri arasındaki tarihsel süreç farklılığıdır.

Ayrıca kuramı bu kadar önemli yapan özelliklerinden biri de, kuramı ortaya atmış olan Baudrillard’ın, bu kuramdan nasıl yararlanılabileceğine dair hiçbir bilgiye ya da fikre sahip olmamasıdır.

Ben kendimce bunu Mona Lisa ile özdeşleştiriyorum. Bugün Mona Lisa isimli tablonun bu kadar değerli (paha biçilemez) olmasının sebebi, post-modern düşüncenin de savunduğu şekliyle, da Vinci’nin “bu benim en değerli tablomdur” demesi olabilir. Oysaki Mona Lisa ne yeni bir boyama tekniği getirmiştir, ne renkleri genelgeçer akımların dışında kalmıştır ne de farklı bir tarza sahiptir. Portredir, zamanın renkleri kullanılmıştır ve o zamanlar moda olan boyama tekniklerinden biri ile yapılmıştır. Peki, onu bu derece değerli yapan nedir? İşte benim bu soruya olan cevabım nasıl ki “toplumsal değerler Mona Lisa’yı değerli yapar” ise, Baudrillard da belki bu yüzden Simülasyon Kuramı’nı nasıl uygulayacağını bilmemektedir.

Baudrillard teorisini açıklamak için ayrıca görece farklı bir yol seçmiştir. Örneklendirmeleri arasında Disneyland, Apocalypse Now (Coppola’nın müthiş filmi) ve modern zamana ait birçok gönderme bulunmaktadır. Her gün izlediğimiz/gördüğümüz/maruz kaldığımız imgelerin, bizi gerçeğe yaklaştırmak yerine, bizi gerçekten uzaklaştırdığını anlatır.

Bu maddeleri alan şunları da alabilir:

1. En ciddi 10 potansiyel sosyal medya tehlikesi…
2. En iyi 10 Antik Çağ Filozofu
3. En olmazsa olmaz 10 alternatif genç kuralı…
4. En korkutucu 30 film…
5. En baba 10 Yeşilçam karakteri…