En Kant’ç? 10 kavram

{ Posted on Eyl 02 2009 by Asl? Topçu }
Tags : ,
Categories : alinti, Felsefe

??te size Kant’?n “Saf Akl?n Ele?tirisi”  kitab?ndaki kavramlar? aç?klamaya çal??an bir yaz?. S?k?c? bulup “aman kim okur onca yaz?y? bari daha çok görsel koysayd?.” derseniz hiç üzülmem, ama ilgilenip göz gezdirirseniz çok sevinirim.

kant1

10- ?nsan?

Öncelikle Kant Saf Akl?n Ele?tirisi’nde, hepimizin zaman zaman farkl? cümleler ile kendimize sordu?umuz ?u üç soruyu yan?tlamaya çal???r: Neyi bilebilirim, ne yapmal?y?m ve ne umabilirim. ?nsan?n kendisinin nas?l bir varl?k oldu?unu bilebilmesi için sorgulamaya, en yak?n tan?d??? ki?iden yani, “kendinden” ba?lamas? en do?ru ilk ad?md?r. ?nsan kendi ile ilgili bütün bu sorulara cevap verebilirse, kendi varl???n?n s?n?rlar?n? kolayl?kla çizebilir. Varl?k ile ilgili her türlü aç?klamam?z içinde de, asl?nda kendimizi aç?klamaya çal???r?z.

Türkçe Meali:

Tamam hiçbirimiz kendimize soru sormuyor olabiliriz. (beni be?endi mi, arasam açar m?, ?u an nerededir, önce ben mi facebook’a eklesem o mu… d???nda) Ama Kant döneminde çok da fazla event olmad??? için, oturmu? kendine belli sorular sormu?. Çünkü kendi ile ilgili en do?ru cevab? ona yine kendi verebilirmi?. (psikologlar?n da olmad???n? dü?ünelim o dönemde lütfen.) ?nsan?, insan yapan da bu sorular? sormakm??.

9- Transendental?

?nsan kendini çözümlemeye, 3 soruyu yan?tlamaya çal???rken baz? noktalarda t?kan?r. Ate? yakar m? sorusuna, deneyim sayesinde kolayl?kla yan?t verebilen insan, Tanr? var m?? sorusu kar??s?nda t?kanabilir. Yani insan akl? görmezden gelemeyece?i baz? sorular ile bo?u?mak zorunda kalabilir. Bu sorular insan akl?n?n kapasitesini a?ar. Bunlar a?k?n, yani transendental’dir.

Türkçe Meali:

Alkol al?nca konu?ulmaya ba?lanan konulara Transendental diyoruz.

8- Metafizik?

Ak?l sorular? yan?tlarken dü?tü?ü bu kar???kl??a, kendi hatas? yüzünden dü?mez. Ak?l, soru zincirlerini olu?turur ancak öyle bi yere gelir ki, tecrübede kullan?m? olabilecekleri a?an bir yere gider. Tecrübeye a?k?n zemine geçince art?k dü?ündü?ü ?eylerin kar??l???n?n olup olmad??? s?n?rlar?n? kolayca göremeyebilir ve aynen metafizik de bundan ibarettir. Yani  metafizi?in temel özelli?i, onun tecrübeyi a?an konularla ilgili olmas?d?r.

Türkçe Meali:

“Tanr? var m??” sorusunun cevab?n? biz,  ne günlük hayattaki deneyimlerimizde, ne de laboratuvarda yapt???m?z deneylerden ç?karabiliriz. ??te deneyin elini kolunu ba?layan sorulara “metafizik” deyip hemencicik oradan kaçabiliriz.

7- Nesne?

Kant’a göre, transendental zemin tecrübe ile ba?lar. Bu ba?lamda, duyusal olana a?k?n ?eylerin bigisine ula?mak imkans?zd?r. Ancak,  deneyimin önkabullerine ili?kin bir ara?t?rma olarak metafizik, bilimin güvenli yoluna sokulabilir. Metafizi?in sa?lam bir bilim yoluna girmesi ise onun apriori olmas? ile paraleldir. O zamana dek kabul edilen yarg?, bilginin nesnesine uygun hale gelmesiydi. Yani, benim duyusal bir nesneyi a?an, akl?ma d??sal olan metafizik nesneler ile bilginin örtü?mesi. Ancak bu yakla??m Kant için bir sonuç vermemi?tir. Kant, art?k nesne’nin bilgiye uymas? gerekti?ini savunmaktad?r. Özne, nesnesini kurmak yoluyla onun bilgisine sahip olur. Bu “nesnesini kurma etkinli?i”, bütün bilimler için geçerlidir. Metafizik ise akl?n nesnesini tesis etmesiyle mümkündür. Akla d??sal olan metafizik söz konusu oldu?unda, kendiliklerinden nesne olmayan ancak benim akl?m?n faliyeti sonucu kurulan metafiziksel nesneler olur. ??te bu, yeni bir ak?l anlay???d?r.  Bizim bilgiye ula?mam?z için öncelikle, tikellerle ilgili tecrübemiz ve daha sonra onlar?n belli tasvirler alt?na sokulmas? gereklili?i vard?r.  Biz tikellerle ilgili olanlar?, sezgileri ancak duyular taraf?ndan elde edebiliriz. Ancak, kavramlar olmad?kça bu sezgiler sadece kördür. Bilginin aç??a ç?kmas? için ise, anlama yetisinin etkinli?i gereklidir. Bununla birlikte, anlama yetisinin kavramlar? da kendi ba?lar?na ele al?nd?klar?nda eksik kal?r, onlar tikellerle ilgi kurulmay? bekleyen saf formlard?r.

Türkçe Meali:

Peki, bu sorular çok zor hiç u?ra?amam deyip kaçmal? m?y?z? Yoksa onlar? akla yatk?n bir hale mi getirmeliyiz? ??te bu sorulardan kaçmayan Kant demi? ki, evet ben bir nesneyi deneyim ile alg?layabiliyorum. Ama benim onu akl?mda kurmam?, onu kavramam? sa?layan ?ey yaln?zca deneyimden ibaret de?il. Bizim akl?m?zda belli formlar var. O formlar olmasa, sadece deneyim bo? bo? bakmaktan ba?ka bir ?ey ça?r??t?rmaz insana demi?.

6- Apriori?

Bilgi deney ile ba?lar. Bizde hiçbir bilgi, zaman bak?m?ndan deneyden önce gelmez.   Kant için zihnimiz bilgi ba?lam?nda deneyden ba??ms?z  de?ildir. Ancak, bilginin deneyden ç?k?yor olmas?, onun tamamen deneyden olu?tu?u anlam?na gelmemektedir.  ?öyle ki, biz maddeye bilgisine deney ile ula?abilmemize ra?men forma deney yolu ile ula?amay?z. Bir nesnenin zihin mekan?na ta??nmas? için forma ihtiyaç vard?r ve bu tür bir bilgi deney yoluyla gelmez. Bilgiye ula?mak için, deneyimden gelenin d???nda, anlama yetisine de sahip olmam?z gereklidir. Buna sahip olmadan herhangi bir bilgi çözümlemesi yap?lamaz. ??te bununla ba?lant?l? olarak Kant, deneyden ba??ms?z  olan bilgiye apriori demektedir.

Türkçe Meali:

Formlara bu kadar önem verdik de bu deneyimin hiç mi rolü yok can?m, deneyciyiz biz ama diyenlere iyi haber: bilmek deneyimden ba??ms?z zaten olamaz. Ama Kant deneyden ba??ms?z olan bilgiye de apriori der.

5- Apriori Sentetik?

Apriori bilgiler, deneyden gelen empirik bilgilerden, aposteriori bilgiden  ayr?l?r. Ancak bu ay?rt edi?, ortaya konulan sorunun anlam?n? yeterince aç?klamamaktad?r. Deneyimden ç?kar?lm?? bir tak?m bilgilerin ya da deneyden  ç?km?? olmayan ancak daha önce kendisinin de deney ile elde edildi?i genel bir kuraldan ç?kan bilgileri, apriori olarak adland?rmak bu sorunu olu?turur. Çünkü apriori bilgiler yaln?zca deneyden ç?kamayan ba?lam?nda de?il  her türlü deneyden ba??ms?z olan ?eklinde tan?mlanmal?d?r. ??te bu apriori bilgiler içinde, empirik olanla hiç kar??la?mam?? olanlar?na saf (pure) bilgi denir.  Kant, bunu aç?klamak için “Bütün olup bitenlerin bir nedeni vard?r.” önermesini örnek olarak göstermektedir. Bu önerme ona göre apriori bir önermedir ancak saf de?ildir çünkü, olup bitenlerin içinde olan de?i?im, ancak deneyden ç?kar?labilir. Dolay?s?yla bu önerme apriori sentetiktir.

Türkçe Meali:

?imdi bu apriori bilginin bir de sentetik cinsi var. Bu apriori sentetik bilgilerin içine çakt?rmadan deneyim kar??t?r?lm??t?r. Tamam evelallah apriodir bunlar, ondan ?üphe yoktur ancak hani çok zorlarsan da içinde deneyim bulabilirsin.

4- Analitik?

Yarg?lar?n tümünde özne ve yüklem ba?lant?s? iki türlü olabilir. Ya B yüklemi A öznesine ili?kindir, veya ba?ka bir deyi?le B, A’n?n içinde zaten vard?r ya da A ile ba?lant?s? olmas?na kar??n, onun büsbütün d???ndad?r. Kant için birinci durum “analitik”, ikinci durum ise “sentetik” ‘tir. Örnek  olarak, “Bütün e?kenar üçgenler üçgendir.” yarg?s?nda, üçgen olma durumu zaten öznenin içinde vard?r. ??te böylesi bir durum bu yarg?n?n analitik oldu?unu gösterir. Analitik yarg?lara ayr?ca aç?klay?c?, sentetik yarg?lara ise geni?letici denilebilir. Bunun nedeni, analitik yarg?larda özne kavram?na hiçbir ?ey katma yoktur  ancak sentetik yarg?lar özne kavram?na bir yüklem katarlar. Sentetik yarg?larla kat?lan yüklemlerde, özne konusunda dü?ünü? ya da onun çözümlenmesi gibi etmenler yoktur. ?kinci örnek olarak, “Bütün cisimler yer kaplar” yarg?s? verilebilir. Burada görülen yine,  yer kaplaman?n cisim olman?n içinde olmas?ndan ötürü  bunun bir analitik yarg? oldu?udur  ve bu nedenle biz ona yüklem yüklemeyiz, yaln?zca onun çözümlemesini yapabiliriz.

Türkçe Meali:

?imdi ben “Patl?can mordur” desem, biri ç?k?p bana bu ne saçma cümle, ne diye söylüyorsun be hiç mi patl?can görmedik der. E hakl?. Çünkü morluk zaten patl?can?n içinde olan bir ?ey. Bu içinde olma durumu, bilgiyi zaten ta??ma olay? analitik. Ama tabi öyle dedim diye gözümü morartmas?na da gerek yok yani.

3- Sentetik?

Ancak “Bütün cisimler a??rd?r.” gibi bir yarg?da, yüklem, bir cismin yal?n kavram?nda genellikle dü?ündü?üm büsbütün ba?ka bir ?ey olarak kar??m?za ç?kar. Sentetik bir yarg?, böyle bir yüklemi kendisine katt???m?z bir yarg?d?r. Bütün bunlarla ba?lant?l? olarak, deneyimle elde etti?imiz yarg?lar sadece sentetik olabilir. Ve biz  bu deneyimle elde etti?imiz yarg?lar? asla analitik yarg?lar?n temeli olarak alamay?z. Bu noktada “Bir cisim yer kaplar” önermesi, apriori bir önermedir ve asla bir deney yarg?s? olamaz. Bunun nedeni, deneye ba?vurmadan önce, bu yarg?n?n ko?ullar?n? bilmemizdir. Buradaki zorunlulu?a deney de rastlanmaz. Buna kar??l?k olarak, biz a??rl?k yüklemini asla bir cisim kavram? içine sokamay?z. Cisim kavram?n?; uzam, içine girilmezlik ya da biçim vb. belirtileri ve kavramda dü?ünülen bütün ?eyleri, önceden analitik olarak bilebilirim. Ben bu apriori olarak bildi?im ?eyler ile ba?lant?l? olarak da deneyim ile o cismin a??r oldu?unu söyeleyebilirim. Demek ki, a??rl?k yükleminin, cisim kavram?yla birle?mesinin olana?? deneye dayan?yor.  Bu iki kavram?n (cisim, a??rl?k) , biri öbürü içinde bulunmaz ama birbirleriyle rastlant?sal olsa da ba?lar? ?undand?r:ikisi de görülerin bir birle?imi olan deneyin sa?lad??? bir taml???n parças?d?r.

Türkçe Meali:

Ama ?imdi “Bütün patl?canlar yamuktur.” dersek bu farkl? bir boyuta ta??n?r. Çünkü patl?can dedi?in insan misali, uzunu var k?sas? var, dümdüzü var, yamu?u var. Bu bütün patl?canlara ait bir özellik de?il. O yüzden bu önermelerimize biz Kant dilinde sentetik diyoruz.

2- Nedensellik?

Kant’?n sentetik ve analitik önermelerle  ilgili olarak ba?ka bir belirlenimini de, ?u yarg? üzerinden dü?ünebiliriz. “Bütün olup bitenlerin bir nedeni vard?r.” Yani olup biten bir ?eyin kavram?nda bir varl??? dü?ünürüz. Bu varl?ktan önce bir zaman geçmi?tir  ve bundan da analitik bir yarg? ç?kabilir. Ama bir neden kavram? olup-biten kavram?n?n tümüyle d???ndad?r. Burada Kant, neden kavram?n?n olup biten kavram?n?n içinde bulunmad??? halde zorunlu olarak onlar?n ili?kide oldu?unu nas?l bildi?ini ara?t?r?r. Bunu bilme nedenimiz deneyim olamaz. Çünkü, sözü edilen ilke, yaln?zca daha büyük bir genellikle de?il, ayn? zamanda tümele zorunlulukla, apriori olarak sadece bu ikinci tasar?m? birincisine ekler. Bu geni?letici ilkelere dayanan son erek de apriori sentetiktir.

Türkçe Meali:

?imdi Kant analitik ve sentetik kavramlar?n?n içine nedenselli?i ekleyince i?ler biraz kar???r. Sonunda, nedenselli?in de apriori sentetik olarak incelenmesine karar verir. Neden karar verir? derseniz. ??te nedenselli?in incelenmesi biraz zor, Kant’?n kendisi de öyle demi? ama.

1- Transendental Felsefe?

Transendental felsefe, saf akl?n bütün ilkelerinin  sistemidir. Transendental felsefeyi kuran her ?ey, saf akl?n ele?tirisini ilgilendirir. Ancak bu henüz bilimin kendisi de?ildir çünkü ele?tiri sentetik apriori bilgi üzerine eksiksiz yarg?da bulunmak gerekti?i kadar?yla çözümlemede ileri gider. Sonuç olarak, transendental felsefe yaln?z saf akl?n bir felsefesidir. Çünkü pratik ile ilgili olan her ?ey içinde dürtüler  bulundu?una göre, duygular ile ili?kilidir. Duygular ise empirik bilgi kaynaklar?na ba?l?d?r.

Türkçe Meali:

?imdi bu kadar kavram? biz neden aç?klad?k? Kant’?n Transendental Felsefesi’ni anlayabilmek için. Bu felsefe gerçekten ak?l i?idir. Ak?l olmadan, daha do?rusu ak?l yürütülmeden de hiç anla??lmaz. Oh be!


2 Responses to “En Kant’ç? 10 kavram”

  1. Kant “?n transendental ay?r?m?n?n gözetti?i amaç, ?üphecilik ve empirik idealizm de dahil olmak üzere, onun ço?u metaf?ziksel kar???kl???n kayna?? olarak gördü?ü ?eyin, yani transendental realizmin alt?n? oymakt?r. Transendental realist, görünü?leri kendinde ?eyler olarak de?erlendirir ya da ba?ka bir deyi?le, onlar?n `insan bilgisinin tümel, zorunlu ve dolay?s?yla a priori ko?ullar?ndan” ba??ms?z oldu?unu dü?ünür. Gerçekten de, transendental realist, insan bilgisini sonsuz bir ak?la ya da Tanr?”ya aç?k olan mükemmel ya da mutlak bilginin a?a?? düzeyde ya da bulan?k bir taklidi olarak anlar. Kant “a göre, ?üphecilik ve empirik idealizm insan bilgisini bu ?ekilde anlamaya kalk??man?n do?al sonuçland?r Do?rumuyuz :??

  2. XD”Alkol al?nca konu?ulmaya ba?lanan konulara Transendental diyoruz.” :)
    o nas?l bir mealdir öle ya.. kant’a zaman?nda söleseydin adam kafay? bulup bulup yapard? ne güzel felsefesini… bay?ld?m hee :)

Post a Comment