En enteresan 7 psikolojik çal??ma…

{ Posted on Oca 10 2009 by deniztan }
Psikoloji dünyas? hayli ilgimi çekti?inden, bu konuyla ilgili bir listeyle kar??n?zday?m efenim. Hep geyik, hep light’l?k olmaz ya, biraz da ciddile?elim, de?il mi ama? ?nsanlar?n davran?? biçimlerini, nedenlerini, niçinlerini anlamaya çal??an bu ha?in psikolojik çal??malar, etik nedeniyle sert ele?tirilere maruz kalsalar da, alemin niye döt oldu?unu anlamam?zda bize yard?mc? oluyorlar. Buyrun bakal?m…

7. Pavlov ve köpe?i (Classic conditioning)


Efenim, listemize psikolojiyle ilgilenmeyen bi insan?n bile bildi?i bir klasikle ba?layal?m, sizi de konuya ?s?nd?ral?m! Ve huzurlar?n?zda, klasik ?artlanma ad? verilen olay? ara?t?ran en me?hur çal??ma…

Ivan Petrovich Pavlov isimli Rus psikolo?umuz diyor ki,”hmmm… köpekler mama görünce tükürük salg?lamaya ba?l?yorlar, bi dakka ben bunu bi ?eediim. Da!” Sonra da ?öyle bir ?ey yap?yor, köpe?e her mama verdi?inde yan?nda bir de zil çal?yor. Bir süre sonra köpekler mama verilmese de zil sesi duyduklar?nda tükürük salg?lamaya ba?l?yorlar. Yani, köpeklerimiz zil ve mama ba?lant?s?na ?artlanm?? oluyorlar. Pavlov da bu çal??ma sonras?nda Nobel’e ?artlan?yor tabii.

Pavlov’un me?hur köpeklerinden biri…

Yani nedir? Birine bir ?ey ö?retmek isterseniz, zili çal?n?z.

6. Roger Sperry ve bölünmü? beyinler (The split brain experiments)


Roger Sperry isimli nöropsikolo?umuz sa? ve sol beynin fonksiyonlar?n? anlamaya veriyor kendini ve kedi, köpek ve bilumum hayvandan sonra insanlarla çal??malara koyuluyor.

Hemen atlamay?n, insanlar? m? kesti diye. Yok art?k! Zaten kesilmi?i vard?, onu kulland? bittabi.

Zira o y?llarda (1960’lar); iki beyin aras?ndaki ileti?imi sa?layan corpus callossum isimli sinir hatt?n?n fazla titre?mesine ba?l? bir hastal?k olan epilepsi (sara) hastal???n?n tedavisinde bu hatt?n ameliyatla kesilmesi yoluna gidiliyordu. Günlük hayat içinde, her iki beyin de ayn? anda devreye girdi?inden, hastalar bu bölgenin eksikli?ini pek de hissetmiyorlard?. Ahan da Sperry, i?te bu bölünmü? beyinli hastalar? deneylerinde kulland?.

Sperry’nin napt???na geçmeden önce, beyin hakk?nda bir parantez verelim. Beynin sa? taraf?, vücudun solunu, sol taraf? ise vücudun sa??n? yönetir. Ayr?ca, sol beyin dil, analiz ve matematiksel becerileri sa?lar. Sa? beyin ise uzay ve mekan? anlama, yön, sezi gibi daha soyut kabiliyetlere sahiptir.

Bu parantezden sonra gelelim Sperry’nin enteresan deneyine… Sperry beynin bir taraf?n?n yönetti?i duyulara bir uyar?c? sunarak, beynin di?er taraf?n?n yönetti?i sorular sordu. Mesela sa? gözün önüne bir resim koyup, bunun ne oldu?unu sordu?unda denek kolayl?kla cevap verebilirken, resim sola kondu?unda denek objenin ad?n? söylemiyordu. Gibi.

Kar???k bir deney, en basitçe anlatmaya çal??t?m. ??in özü, bu çal??malar sayesinde iki beynin fonksiyonlar? daha net bir ?ekilde ortaya ç?kt?. Ayr?yeten, Sperry Nobel kazand? tabii.

5. Jane Elliott ve mavi göz, kahverengi göz (Diversity Study)


Psikolog de?il de bir ana okulu ö?retmeni olan Jane Elliott, çocuklar?n ?rkç?l?k hakk?ndaki sorular? üzerine, zencilerin nas?l hissetti?ini anlamak ister misiniz diye sordu, çocuklar evet deyince de bu çal??may? geli?tirdi. Tabii o zamanlar s?n?fta pek zenci yoktu takdir edersiniz ki… Yine 1960’lar zira olay.

Neyse efendim, o cuma günü, s?n?f? mavi gözlüler ve kahverengiler olarak ikiye ay?rd? ve onlara kahverengilerin, daha üstün, daha ak?ll? oldu?unu, genlerinin daha sa?lam oldu?unu söyledi. Hatta kendisi de kahverengilere ekstra haklar tan?d?, mavilere ise hiç ilgi göstermedi.

K?sa bir süre sonra fikre al??an çocuklar, olduklar? ?eyi kabullenmi? ve ona göre ya?amaya ba?lam??lard? bile. Kahverengiler dominant, kendini be?enmi? ve bask?c? özellikler gösterirken, normalde gayet kendine güvenli çocuklar olan maviler aras?nda kendine güvensizlik ve yetersizlik hisleri ba?lad?, utangaç ve ezik bir hale büründüler.

Pazartesi günü ise Elliott, rolleri tersine çevirdi ve mavi gözlülerin üstün oldu?unu söyledi. Maviler de kahverengilere bask? yapmakla birlikte, dozu çok daha azd?.

Buradan da ?rkç?l???n ö?renilen bir ?ey oldu?u, ayr?mc?l??a maruz kalanlar?n ayr?mc?l?k yapmakta daha temkinli oldu?u gibi sonuçlar ç?kt?.

??te böyle Ceyn ablam?z da, nerden nereye…

4. Charles K. Hofling ve Hastane Deneyi
Bu sefer bir hastanedeyiz… Konumuz ise itaat.

Efenim seçilen hem?irelerimiz tan?mad?klar? bir tak?m doktorlardan bir telefon al?yorlar. ?öyle diyor doktor: “dolapta bilmemne diye bi ilaç var, ondan 20 mg. hastalara tatbik et.” ?laç tabii ki uydurma bi ilaç, muhtemelen su falan ama ?i?esinde günlük maksimum dozun 10 mg. oldu?u aç?kça yaz?yor ve üstelik de ilaç hastanenin onaylanm?? ilaçlar listesinde yok.


Ne oluyor? 22 hem?ireden 21’i hastaya bu ilac? overdoz olarak veriyor. Hem de tan?mad?klar? doktorlardan emir almalar? yasak olmas?na, ilac?n onayl? olmamas?na ve güvenli dozun 2 kat? olmas?na ra?men.

Oysa ki Hofling’in bu çal??maya ba?lamadan önce hem?irele
r aras?nda yapt??? ankette, bu soru soruldu?unda kat?lan hem?irelerin hepsi “yoo yooo, asla verilmez böyle bir durumda ilaç” demi?lerdi.

Bu ne perhiz, bu ne lahana tur?usu?

??te size sorgulaman?n, inisyatif alman?n ve hayatta koyun olmaman?n önemi… Hmmm hmm hmmm.

3. Rosenhan ve psikiyatri (Validity of psychiatric diagnosis)


Pek me?hur ve bence hayli psikopat bir deney efenim…

Sene 1972… Hepsi de gayet akl? ba??nda insanlar olan Rosenhan’?n 8 denek arkada??, “biz deliyiz” diyerek çe?itli ak?l hastanelerine gidiyorlar. Garip garip anla??lmaz sesler duyuyoruz diyorlar sadece. Ve hastaneler 7sine ?izofreni, 1ine manik depresif tan?s?n? koyarak bunlar? kabul ediyor. Hastanede kald?klar? 5- 20 gün içinde pek bir ?ey yapm?yorlar, öyle duruyorlar. Lakin hastene personeli bunlar?n hasta olmad?klar?n? anlam?yor.Hatta enteresan detaylar var, bunlar?n sürekli not almas? falan da hastal?k belirtisi olarak görülüyor. ?laç tedavisine falan maruz kal?yorlar, tabii ki bizim uyan?k deneklerimiz ilaçlar? dil alt?na at?p, asla yutmuyor. Öte yandan orada bulunan “deli”lerin ço?u bunlar?n sahte oldu?una uyan?yor. Enteresan de?il mi?

Sonra efenim “remisyona girdi bunlar?n hastal???” diyerek bunlar taburcu ediliyor. Rosenhan, sert ele?tirilere maruz kal?yor. Ama bana sorarsan?z kendisi ve 8 arkada?? “amma kafalad?k bunlar? da ha” diye çok e?lenmi? olmal?lar.

Sonuç mu ne? Psikiyatrik te?hislerin geçerlili?i tart??maya aç?lm?? oluyor, etiketlemenin sak?ncalar? ortaya ç?k?yor.

2. Philip Zimbardo ve The Stanford Prison Experiment


Allllaaaah…. Psikopat ötesi bir çal??ma ilen kar??n?zday?m efenim. A?z?ma lay?k.

Baz?lar?n?z?n me?hur “Das Experiment” filminden hat?rlayaca?? bu deney, benim insanlar?n aslen kötü oldu?una ili?kin tezimi desteklerken verdi?im bir örnektir efenim.

Sivas katliam?, Irak’taki amerikan askerlerinin çuval olay?, köpe?i uçurumdan atan asker, genç k?z? ta?la öldüren kalabal?k, Lord of The Flies, küçükken sahip oldu?umuz ac?mas?zl?k, The Beach… bana sorarsan?z hepsinin alt?ndaki güdü, bu çal??ma ile aç?klanabilir.

?imdi efenim olay ?u. Zimbardo, kendine olas?l?k ile 24 üniversite ö?rencisi seçiyor. Stanford University’deki sahte hapishane ortam?nda, bunlar yaz?-tura ile gardiyan veya mahkum olarak çal??maya kat?l?yorlar. Ve hepsine, alt?n? çiziyorum hepsine, istedikleri zaman deneyi b?rakabilecekleri belirtiliyor.

Neyse sonraa deney ba?l?yor. Mahkum olarak belirlenenler bir ak?am vakti apar topar evlerinden al?n?yor ve hapisaneye getiriliyor. Üst ba? arama, parmak izi gibi detaylar da gerçekçili?i art?rmak için atlanm?yor tabii… Gardiyanlara “siz hapishaneyi çekip çevireceksiniz” deniyor. Mahkum ve gardiyanlara gerçekçi kostümler giydiriliyor.Ve olaylar geli?iyor.

Gardiyanlar çekip çevirmenin ötesinde, f?tt?r?yor adeta… Nerdeyse üçte biri sadist e?ilimler göstermeye ba?l?yor. Mahkumlar ayaklan?yor. Bunun üzerine gardiyanlar mesaiye kal?p ayaklanmay? bast?r?yor. ??kence, a?a??lama, cinsel taciz gibi olaylar ba? gösteriyor. Hatta mahkumlar aras?nda açl?k grevi yapan bile var.



Enteresan olan ise ?u: Hiçbir denek, deneyi b?rakmay? teklif etmiyor. “Benim ko?u?umu de?i?tirin, gardiyanla anla?am?yorum” gibi talepler var, ama siterim böyle deneyi, gidiyom lan ben diyen yok. Gardiyanlar ise zaten hayatlar?ndan memnun. Zimbardo’nun k?z arkada?? gelip de olay?n ç???r?ndan ç?kt???n? görünce, “nap?yonuz lan” diyor ve deney erken (tüm bu olaylar sadece 6 gün sürüyor) bitiriliyor. Gardiyanlar buna baya bozuk at?yor mesela. Zimbardo’nun da deney s?ras?nda, kendini kapt?rd??? ve kontrolden ç?kt??? da biliniyor. Sonradan evlendi?i k?z arkada??ndan alla raz? olsun herhalde, planlad?klar? gibi 2 hafta sürseydi herhalde, toplu katliam olurdu.

Ne diyelim? iktidar, rolleri benimseme vs… vs… Çok garip, çok.

1. Stanley Milgram ve The Milgram Experiment

Ahan da bir numeromuz. Tüyleri diken diken edecek bir deney daha.

Efenim, dene?e diyorlar ki: “biriniz ö?retmen, biriniz ö?renci olacaks?n?z ve biz ö?renme ve haf?za konusunda bir ara?t?rma yapacaz.” Külliyen yalan. esasen ö?renci dedikleri daha önceden ayarlanm?? bir oyuncu ve ara?t?rman?n konusu bamba?ka bi ?ey. Yani olayda tek denek var, ö?retmen. Sankim kura çekermi? gibi yap?p, ö?retmen rolünü bizim keko dene?e kakal?yorlar tabii ve olay ba?l?yor.

Ö?renci ve ö?retmen iki ayr? odaya al?n?yor. Birbirlerini göremeseler de birbirlerini duyabiliyorlar. Deneyci de ö?retmenle birlikte odada oturuyor.

Ö?retmene ö?renciye ezberletmesi için bir tak?m kelimeler veriliyor ve tabii bir de cihaz! Deniyor ki: “Bu cihaz elektrik ?oku verir, her yanl?? söyledi?i kelime için ö?renciye ?ok verebilirsin. 15 Volt’luk aral?klarla art?yor, bak ?u tehlike s?n?r?, ?u da son ölümcül 450 Volt’luk doz.”

Tabii bu da külliyen yalan, asl?nda ?ok mok verilmiyor.

Neyse efenim, bunlar ba?l?yor. Dozlar artt?kça içeriden ac?yla, canh?ra? ba??rma sesleri geliyor, hatta bir noktada ö?renci/oyuncu yalvar?yor: “Lütfen, lütfen, kalp hastas?y?m.” diye. Ve bu noktadan sonra sesi tamamen kesiliyor
. Öldü mü kald? m? belli de?ilmi? gibi.

Sonuç? Deneye kat?lanlar?n tam %65’i final doza ula??yor. Geri kalanlar?n hepsi tehlike s?n?r?na ula??yor. Sadece bir denek bunun üzerine ç?kmay? inatla reddediyor.Sadece 1. yaz?yla bir.

Evet, denekler, deneyi b?rakmak istediklerini, rahats?z olduklar?n? falan söylüyorlar ama “devam etmeniz gerek” emri geliyor. Bunun üzerine onlar da devam ediyorlar. Ve b?rakmak istemelerine ra?men, sadece bir ki?i kar?? ç?k?yor. 50’ye yak?n denek aras?ndan 1.

?taat, güç, çevreye uyum iste?i… Tehlikeli ?eyler bunlar.

K?ssadan Hisse: Tabula Rasa koca bi yalan arkada??m. ?nsan dedi?in bo?, beyaz bir sayfa olarak de?il, baya boktan, baya karanl?k güdülerle donan?ml? olarak geliyor dünyaya. Bazen bunlar? bast?rmay? ö?reniyor, bazen de bildi?iniz gibi i?te.


5 Responses to “En enteresan 7 psikolojik çal??ma…”

  1. Sahane olmus DenizTan! Ellerine saglik.

  2. harika bir derleme olmu?, eline sa?l?k.

  3. güzel olmu?

  4. Güzel ama
    ?unlar da olmal?yd?
    Asch deneyi,
    otokinetik deneyi,
    robbers cave deneyi,
    her ne kadar deney olmasa da stockholm sendromu da çok ilgi çekici,
    hatta daha sonra kudüs sendromü, paris sendromü’ne bak?labilir…
    Ya da ö?renilmi? çaresizlik deneyi çok ilgi çekici, ondan sonra toplumsal histeri…..
    Bak buradan bir konu daha ç?kar, yazmaya ba?lasam m? bri yerden…

  5. yaz istersen fatih, konuk maddecimizden ikinci bölüm olarak yay?nlariz :)

Post a Comment